دیابت بارداری یکی از چالشهای بزرگ دوران بارداری است که بسیاری از زنان ممکن است با آن مواجه شود. داشتن آگاهی کافی و انجام مراقبتهای درست، میتوان این بیماری را به خوبی مدیریت نمود. شناخت علائم، عوامل خطر، روشهای تشخیص و پیامدهای احتمالی آن میتواند نقش مهمی در حفظ سلامت مادر و رشد طبیعی جنین ایفا کند. این مطلب تمام آنچه که باید درباره دیابت بارداری بدانید را برای شما به صورت دقیق و کاربردی توضیح میدهد تا شما با مطالعه آن بتوانید پیش از بروز هرگونه مشکل از ابتلا به آن جلوگیری نموده و یا مراقبتهای لازم را در صورت ابتلا به این بیماری انجام دهید و این دوران را با آرامش و اطمینان بیشتر پشت سر بگذارید.
دیابت بارداری چیست؟ چه تفاوتی با دیابت معمولی دارد؟
دیابت بارداری، یکی از انواع دیابت در زنان است که برای اولین بار در دوران بارداری بروز کرده و مانند دیابت نوع 1 و 2 با افزایش قند خون همراه است. این بیماری زمانی رخ میدهد که هورمونهای جفت موجب مقاومت بدن به انسولین شدن و بدن مادر توانایی تولید انسولین به میزان کافی را نداشته و یا اثرگذاری آن کاهش مییابد. بدین صورت قند خون بالا رفته و باعث بروز دیابت بارداری میشود.
این نوع دیابت معمولا پس از زایمان از بین میرود، اما در صورتی که در دوران بارداری کنترل نشود، برای مادر و جنین میتواند خطرات بسیاری ایجاد کند. دیابت بارداری از جنبههای مختلفی با دیابت معمولی متفاوت است که در ادامه به بررسی این تفاوتها میپردازیم.
- تفاوت اول؛ زمان بروز بیماری: دیابت بارداری تنها در دوران بارداری ظاهر میشود؛ اما دیابت نوع 1 و 2 میتوانند پیش از بارداری نیز وجود داشته باشند و نوعی بیماری مزمن و ماندگار محسوب میشوند.
- تفاوت دوم؛ علت بروز بیماری: دیابت بارداری ناشی از هورمونهای جفت است، دیابت نوع 1 به دلیل تخریب سلولهای تولیدکننده انسولین در پانکراس توسط سیستم ایمنی ایجاد شده و دیابت نوع 2 نیز ناشی از مقاومت طولانی مدت بدن به انسولین و سبک زندگی ناسالم ایجاد میشود.
- تفاوت سوم؛ مدت زمان بیماری: دیابت بارداری در اغلب موارد پس از زایمان برطرف میشود، اما دیابت نوع 1 و 2 مادام العمر بوده و درمان قطعی ندارند.
- تفاوت چهارم؛ روشهای درمان و کنترل: دیابت بارداری باید با رژیم غذایی، کنترل وزن، فعالیت بدنی و در برخی موارد با انسولین کنترل شود. اما دیابت نوع 1 همیشه به تزریق انسولین نیاز داشته و دیابت نوع 2 نیز با تغییر سبک زندگی، مصرف داروهای خوراکی و در برخی موارد با تزریق انسولین مدیریت میشود.
- تفاوت پنجم؛ عوارض بیماری: عوارض دیابت بارداری بر روی هم مادر و هم جنین است، اما دیابت معمولی علاوه بر تاثیر بر بارداری، در طولانی مدت میتواند بر قلب، چشمها، کلیهها و اعصاب نیز اثر بگذارد.
- تفاوت ششم؛ احتمال بازگشت: افرادی که به دیابت بارداری دچار میشوند، احتمال ابتلا به دیابت نوع 2 در آنها بیشتر خواهد بود. اما افرادی که به دیابت نوع 1 یا 2 مبتلا هستند، تا آخر عمر این بیماری را داشته و باید همیشه آن را مدیریت نمایند.
آشنایی با علائم و نشانههای دیابت بارداری
دیابت بارداری در بسیاری از زنان بدون علامت بوده و معمولا با آزمایشهای غربالگری دوران بارداری تشخیص داده میشود. با این وجود ممکن است برخی نشانههای هشداردهنده وجود داشته باشند که به شما در تشخیص سریعتر این بیماری کمک کنند. این علائم شامل موارد زیر میشوند:
- تشنگی بیش از حد: داشتن احساس تشنگی به صورت مداوم حتی زمانی که به میزان کافی آب نوشیدهاید، نشانه بالا بودن قند خون است.
- تکرر ادرار: در صورت داشتن ادرار بیش از حد معمول، به خصوص اگر با تشنگی همراه باشد، میتواند از نشانههای دیابت بارداری باشد.
- خستگی و بیحالی غیرعادی: احساس خستگی در دوران بارداری امری طبیعی است، اما خستگی شدید و غیر قابل توضیح میتواند یکی از نشانههای بالا بودن قند خون باشد.
- تاری دید یا اختلالات بینایی: بالا بودن قند خون موجب آسیب رساندن به رگهای خونی چشم شده و در عدسی تغییرات موقتی ایجاد میکند که موجب تاری دید میشود.
- تهوع و ضعف بدون علت مشخص: گاهی افزایش قند خون میتواند موجب بروز بیماریها و مشکلات دیگر در بدن شود.
- عفونتهای مکرر: احتمال بروز عفونتهای قارچی واژن، عفونت دستگاه ادراری و پوستی در زنان بر اثر افزایش قند خون، بسیار بیشتر میشود.
- خشکی دهان و پوست: کم آبی بدن به دلیل دفع زیاد آب از طریق ادرار، موجب خشکی پوست و دهان میشود.
چه عواملی باعث بروز دیابت بارداری میشوند؟
اگر بدن مادر در دوران بارداری توانایی تولید انسولین خود را از دست بدهد و یا سلولها نسبت به انسولین مقاومت پیدا کنند، مادر به بیماری دیابت بارداری دچار خواهد شد. عامل اصلی بروز این مشکل، تغییرات هورمونی است که جفت باعث آنها میشود. علاوه بر این، فاکتورهای متعددی هستند که موجب افزایش احتمال ابتلای مادر به دیابت بارداری میشود. از مهمترین عوامل میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- کمبود انسولین یا مقاومت به انسولین در دوران بارداری: هورمونهای ترشح شده از جفت، باعث میشود که سلولها نسبت به انسولین حساسیت کمتری داشته و یا بدن نتواند انسولین کافی تولید کند.
- اضافه وزن یا چاقی پیش از بارداری: زنانی که BMI بالایی دارند و دچار چاقی یا اضافه وزن هستند، بدن آنها بیشتر در برابر انسولین مقاومت کرده و خطر دیابت بارداری در آنها بیشتر میشود.
- سابقه خانوادگی دیابت: در صورتی والدین و یا خواهر و برادر فرد به دیابت نوع 2 مبتلا باشند، احتمال ابتلا به دیابت بارداری نیز افزایش پیدا میکند.
- سابقه دیابت بارداری در بارداریهای قبلی: اگر فرد در بارداری قبلی خود به دیابت بارداری مبتلا شده باشد، احتمال بروز آن در بارداریهای بعدی نیز بالا خواهد بود.
- سن بالای مادر: زنانی که در سنین بالای 30 سال باردار میشوند، احتمال ابتلا به دیابت در آنها بالاتر است.
- سابقه زایمان نوزاد با وزن بالا: مادرانی که در بارداری قبلی خود نوزادی بیش از 4 کیلو به دنیا آوردهاند، در معرض خطر بیشتری برای ابتلا به دیابت در بارداری جدید قرار دارند.
- سندرم تخمدان پلی کیستیک (PCOS): سندرم تخمدان پلی کیستیک موجب ایجاد اختلال هورمونی شده و بدن را نسبت به انسولین مقاوم میکند.
- فشار خون بالا یا اختلالات متابولیک: فشار خون بالا نیز موجب افزایش مقاومت بدن به انسولین شده و موجب بروز دیابت بارداری میشود.
- سبک زندگی کمتحرک: نداشتن فعالیت بدنی کافی از عوامل خطر افزایش مقاومت بدن به انسولین و دیابت بارداری است.
- تغذیه ناسالم و مصرف زیاد قند و کربوهیدراتهای ساده: رژیم غذایی پرکالری، مصرف نوشیدنیهای شیرین و غذاهای فرآوری شده موجب میشود که قند خون فرد افزایش یافته و نسبت به انسولین مقاومت پیدا کند.
- نژاد و زمینه ژنتیکی: در برخی نژادها مانند آسیاییها، آفریقاییها و آمریکای لاتین و همچنین افرادی که در ژنتیک خود این بیماری را دارند، احتمال ابتلا به دیابت بارداری بیشتر خواهد بود.
نحوه تشخیص دیابت بارداری
در اغلب موارد این بیماری بدون علامت است و برای تشخیص دیابت بارداری آزمایشهای غربالگری در هفتههای میانی بارداری انجام میشود. این تستهای تخصصی برای اطمینان از سلامت مادر و جنین ضروری بوده و معمولا در هفتههای 24 تا 28 بارداری انجام میشود، اما در زنان پرخطر ممکن است این ارزیابیها زودتر انجام شود. از مهمترین روشها برای تشخیص این بیماری میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- آزمایش غربالگری قند خون (GCT): در این آزمایش مادر باید یک محلول شیرین حاوی گلوکز مصرف نماید و یک ساعت بعد از مادر نمونه خون گرفته شود. اگر قند خون بالاتر از حد استاندارد باشد، باید تستهای دیگر برای تشخیص دقیقتر انجام شود.
- تست تحمل گلوکز (OGTT): در این آزمایش که دقیقترین روش تشخیص دیابت بارداری است، قند خون ناشتا گرفته شده و سپس در بازه 1 تا 3 ساعت پس از مصرف محلول گلوکز نیز نمونه خون گرفته میشود. اگر مقدار حداقل 2 نمونه یا بیشتر، بالاتر از محدوده استاندارد باشد، دیابت بارداری تشخیص داده میشود.
- بررسی عوامل خطر و معاینه اولیه: در برخی موارد پزشک ابتدا سوابق بیمار را از نظر سابقه دیابت بارداری در بارداریهای قبلی، اضافه وزن زیاد، سابقه خانوادگی دیابت، PCOS و درشت بودن نوزاد در زایمان قبلی را مورد بررسی قرار میدهد. اگر بیمار این سوابق را داشته باشد، آزمایش پیش از 24 هفتگی گرفته میشود.
دیابت بارداری چه خطرات و عوارضی برای مادر و جنین دارد؟
دیابت کنترل نشده در دوران بارداری، میتواند سلامت مادر و جنین را به خطر اندازد؛ به همین دلیل شناخت عوارض و خطرات آن میتواند به شما کمک کند که سریعتر اقدام به کنترل و دریافت مراقبتهای مناسب نمایید.
عوارض دیابت بارداری برای مادر
- پرهاکلامپسی (فشار خون بارداری): دیابت بارداری موجب افزایش فشار خون، ورم و آسیب دیدن ارگانهای داخلی میشود که در صورت شدید شدن میتواند خطرناک باشد.
- افزایش احتمال زایمان سزارین: به دلیل بزرگ شدن بیش از حد ابعاد جنین یا مشکلات زایمانی، احتمال زایمان سزارین در زنان بیشتر میشود.
- خطر زایمان زودرس: افزایش قند خون باعث میشود که مادر پیش از 37 هفته زایمان کند.
- خطر افزایش قند خون در آینده: زنانی که دچار دیابت بارداری میشوند، در سالهای آینده بیشتر در معرض ابتلا به دیابت نوع 2 خواهند بود.
- تجمع مایع آمنیوتیک (پلیهیدرآمنیوس): بالا بودن قند خون مادر، باعث میشود که میزان مایع دور جنین به طور غیرطبیعی افزایش پیدا کند و خطر زایمان زودرس و مشکلات دیگر را افزایش دهد.
- عفونتهای مکرر: افزایش قند خون موجب بروز عفونتهای ادراری، قارچی و پوستی میشود.
- آسیبهای زایمانی: بزرگ بودن جنین بیش از حد نرمال، موجب پارگی بافتها شده و احتمال نیاز به ابزار کمکی هنگام زایمان را افزایش میدهد.
عوارض دیابت بارداری برای جنین و نوزاد
- ماکروزومی (درشت بودن جنین): قند خون بالا موجب رشد بیش از حد جنین شده و باعث میشود که زایمان دشوار شده و صدمات زایمانی به همراه داشته باشد.
- افت قند خون نوزاد پس از تولد (هیپوگلیسمی): بدن جنین در محیط پر قند، انسولین بیشتری تولید میکند؛ زمانی که نوزاد بدنیا میآید و منبع قند قطع میشود، قند خون او به سرعت افت میکند.
- زایمان زودرس: دیابت کنترل نشده، احتمال زایمان پیش از موعد معمول را افزایش میدهد.
- خطر ناهنجاریهای مادرزادی: این مورد بیشتر در مادرانی رخ میدهد که پیش از بارداری نیز دیابت داشته باشند؛ اما قند خون کنترل نشده در بارداری نیز این ریسک را افزایش میدهد.
- افزایش احتمال چاقی و دیابت در آینده: کودکانی که از مادران مبتلا به دیابت بارداری بدنیا میآیند، در آینده بیشتر در معرض چاقی و دیابت نوع 2 هستند.
- مرگ داخل رحمی: دیابت کنترل نشده و شدید، خطر مرگ جنین در رحم را افزایش میدهد.
نقش تغذیه مناسب و فعالیت بدنی برای کنترل دیابت بارداری
تغذیه سالم و فعالیت بدنی منظم، دو رکن اصلی در مدیریت دیابت بارداری هستند. بسیاری از زنان تنها با اصلاح سبک زندگی خود میتوانند قند خون خود را در محدوده مطلوب نگه دارند و از مصرف دارو یا انسولین بینیاز شوند. با رعایت این موارد نه تنها خطرات دیابت بارداری کاهش پیدا میکند، بلکه به سلامت مادر، رشد مناسب جنین و یک زایمان کمعارضه کمک میکند. در ادامه نقش این دو فاکتور در کنترل دیابت بارداری را توضیح میدهیم.
نقش تغذیه مناسب در کنترل دیابت بارداری
- با مصرف غذاهای کمقند و کم نشاسته، نوسانات قند خون را کاهش داده و به بدن اجازه داده شود که فرصت لازم برای تولید انسولین کافی داشته باشد.
- مصرف غذاهای دارای کربوهیدراتهای پیچیده و منابع سالم فیبر، قند خون به تدریج افزایش پیدا کرده و احساس سیری طولانیتری ایجاد میکند.
- با تقسیم وعدههای غذایی (3 وعده اصلی + 2 تا 3 میان وعده سبک) از بالا رفتن ناگهانی قند خون جلوگیری میشود.
- مصرف نوشیدنیهای شیرین، شیرینیجات، فستفودها و آرد سفید که قندهای سادهای هستند را محدود نمایید.
- مصرف پروتئینهای سالم و چربیهای مفید مانند مرغ، ماهی، تخم مرغ، آجیل و روغن زیتون را به رژیم غذایی خود اضافه کنید.
- با داشتن رژیم غذایی اصولی، مانع از افزایش وزن خود در دوران بارداری شوید.
نقش فعالیت بدنی در کنترل دیابت بارداری
- انجام ورزش منظم، هر چند سبک، باعث میشود که بدن بهتر به انسولین پاسخ داده و قند خون به راحتی وارد سلولها شود.
- فعالیت بدنی سبک تا متوسط، به خصوص انجام پیادهروی پس از مصرف غذا، یکی از بهترین روشها برای کاهش قند خون است.
- مدیریت وزن سالم در دوران بارداری، از بروز عوارض مرتبط با دیابت جلوگیری میکند.
- انجام ورزشهایی مانند پیادهروی، یوگای بارداری و شنا به سلامت قلب، کاهش اضطراب و افزایش انرژی کمک میکنند.
- فعالیت بدنی منظم میتواند عضلات را به خوبی تقویت کرده و به زایمان راحت مادر کمک کند.
آیا دیابت بارداری قابل پیشگیری است؟
در بسیاری از موارد، با داشتن سبک زندگی سالم پیش از بارداری و ماههای ابتدایی میتوان از ابتلا به دیابت بارداری جلوگیری کرد و یا احتمال بروز آن را کاهش داد. مادر باید وزن خود را پیش از بارداری کنترل کند و با داشتن رژیم غذایی متعادل، کاهش مصرف قند و کربوهیدراتهای ساده، فعالیت بدنی منظم و مدیریت استرس، از ابتلا به این بیماری جلوگیری کند. زنانی که در معرض خطر بیشتری قرار دارند بهتر است پیش از بارداری با پزشک مشورت نموده و آزمایشهای لازم را انجام دهند تا بتوانند احتمال بروز این بیماری را به حداقل برسانند.