دیابت در زنان یکی از پرچالشترین بیماریها به شمار میرود که از بسیاری از جنبهها میتواند زندگی و سلامت فرد را تحت تاثیر قرار دهد؛ از سطح انرژی و تنظیم وزن گرفته تا باروری، بارداری و سلامت قلب و عروق. بدن زنان به دلیل نوسانات هورمونی بیشتری که نسبت به مردان دارد، حساستر بوده و همین مسئله باعث میشود که بیماری دیابت در زنان گاهی علائم و نشانههای متفاوت داشته و یا دیرتر قابل تشخیص باشد. با توجه به اهمیت این بیماری، ما در این مطلب تصمیم داریم درباره علائم مهم دیابت در زنان، تفاوت دیابت معمولی با دیابت بارداری، عوامل افزایش خطر، روشهای کنترل و مدیریت دیابت و راهکارهای علمی پیشگیری از دیابت در زنان را بیان کنیم تا هر زن، با هر سبک زندگی و در هر سنی، بتواند دانش لازم برای مراقبتهای آگاهانه از سلامت خود را بدست آورد.
آیا دیابت در زنان تفاوتی با دیابت در مردان دارد؟ انواع آن چیست؟
بیماری دیابت به طور کلی چه در زنان و چه در مردان مشابه یکدیگر است، اما دیابت در زنان ممکن است از چندین بعد با مردان متفاوت باشد. از جمله فاکتورهایی که دیابت در زنان را از مردان متمایز میکنند، میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- میزان شیوع
- علائم و نشانهها
- عوارض و خطرات
- روند تشخیص
- تاثیر آن بر باروری و بارداری
به طور کلی، دیابت نوعی بیماری مزمن است که در 3 نوع دیابت نوع 1، دیابت نوع 2 و دیابت بارداری طبقه بندی میشود. این بیماری به دلیل افزایش میزان قند خون بر اثر کاهش میزان ترشح هورمون انسولین و یا کاهش حساسیت سلولها به این هورمون رخ میدهد که اگر این بیماری کنترل نشود، میتواند عوارض خطرناکی برای فرد به همراه داشته باشد. در ادامه انواع دیابت در زنان را برای شما توضیح میدهیم.
1. دیابت نوع 1
دیابت نوع 1 در واقع نوعی بیماری خود ایمنی است که در آن سیستم ایمنی بدن به اشتباه سلولهای تولیدکننده هورمون انسولین در پانکراس را از بین برده و باعث میشود که بدن نتواند تقریبا هیچ انسولینی تولید کند. بدین صورت فرد برای جذب قند خون به سلولها، نیاز به تزریق انسولین دارد. این دیابت اغلب در کودکی یا نوجوانی بروز پیدا میکند، اما در برخی موارد در بزرگسالان نیز رخ میدهد.
2. دیابت نوع 2
در دیابت نوع 2 که شایعترین نوع دیابت است، بدن نسبت به انسولین مقاوم شده و یا پانکراس به تدریج توانایی تولید انسولین خود را از دست میدهد. از دلایل اصلی ابتلا به این بیماری میتوان به چاقی، سبک زندگی کمتحرک، تغذیه نامناسب، افزایش سن و سابقه خانوادگی اشاره کرد. این بیماری در ابتدا اغلب علائم واضحی نداشته و ممکن است سالها پنهان باقی بماند. به این شرایط که فرد به دیابت دچار است، اما هنوز از آن اطلاع ندارد، دیابت خاموش میگویند. برای کنترل این بیماری فرد باید سبک زندگی خود را تغییر دهد، داروی خوراکی مصرف کند و در برخی موارد انسولین تزریق نماید.
3. دیابت بارداری
دیابت بارداری به دلیل افزایش قند خون در دوران بارداری است، در صورتی که فرد پیش از آن نه قند خون بالایی داشته و نه به بیماری دیابت دچار بوده است. این وضعیت به دلیل تغییرات هورمونی در دوران بارداری رخ داده و معمولا پس از زایمان نیز برطرف خواهد شد. اما زنانی که به دیابت بارداری مبتلا میشوند، باید توجه داشته باشند که احتمال ابتلا به دیابت نوع 2 در آینده برای آنها بیشتر خواهد بود. با کنترل قند خون در دوران بارداری، میتوان از عوارض جدی آن همچون بالا بودن وزن جنین، زایمان زودرس و یا فشار خون بالا جلوگیری نمود.
آشنایی با علائم و نشانههای مهم دیابت در زنان
تشخیص دیابت در مراحل اول، نقش بسیار مهمی در پیشگیری از عوارض جدی و خطرناک این بیماری دارد. با این وجود در برخی موارد ممکن است علائم بیماری در زنان همیشه واضح نبوده و گاهی با تغییرات هورمونی همراه باشد و یا با مشکلات روزمره اشتباه گرفته شود. به همین دلیل ما در این بخش به معرفی انواع علائم بیماری دیابت در زنان میپردازیم تا شما با شناخت دقیق این نشانهها، بتوانید به سرعت آن را شناسایی کرده و برای تشخیص دقیقتر به پزشک مراجعه نمایید. مهمترین علائم دیابت در زنان شامل موارد زیر میشوند:
- احساس تشنگی و ادرار بیش از حد: با افزایش میزان قند در خون فرد، بدن برای دفع قند اضافی، آب بیشتری از دست داده و همین امر موجب تشنگی شدید و تکرر ادرار میشود.
- خستگی غیر معمول و کاهش انرژی: زمانی که قند موجود در خون به سلولها جذب نشود، سلولها سوخت لازم برای فعالیت خود دریافت نکرده و بدن دچار ضعف، بیحالی و خستگی مداوم میشود.
- تاری دید یا مشکلات بینایی: تغییرات سریع میزان قند خون باعث میشود که عدسی چشم آسیب دیده و با تاری دید یا اختلالات موقت بینایی همراه باشد.
- عفونتهای مکرر ادراری و واژینال: یکی از نشانههای مهم دیابت در زنان، افزایش بروز عفونتهای قارچی در ناحیه واژن یا مجرای ادراری است که به دلیل بالا بودن قند خون رخ میدهد؛ زیرا قند خون بالا محیطی مناسب برای رشد انواع باکتریها و قارچها فراهم میکند.
- اختلالات قاعدگی و تغییرات هورمونی: دیابت کنترل نشده میتواند بر چرخه قاعدگی نیز تاثیر بگذارد. از مشکلاتی که به واسطه بیماری دیابت در زنان رخ میدهد میتوان به نامنظم شدن چرخه، طولانی شدن دوره و یا درد بیشتر اشاره کرد.
- کاهش یا افزایش غیرعادی وزن: افزایش وزن معمولا با مقاومت به انسولین مرتبط است، اما در برخی زنان ممکن است کاهش ناگهانی وزن بدون تلاش رخ دهد.
- خشکی پوست، ریزش مو و کند شدن روند بهبود زخمها: زنان مبتلا به دیابت، اغلب دچار خشکی پوست، ترکهای پوستی و ریزش مو شدید شده و زخمهای آنها دیرتر بهبود پیدا میکنند.
- کاهش میل جنسی یا درد هنگام رابطه: به دلیل تغییرات هورمونی و کاهش جریان خون در ناحیه تناسلی، میل جنسی زنان کاهش پیدا کرده و یا هنگام رابطه درد را تجربه میکنند.
- بیحسی یا گزگز دست و پا: این احساس نشان دهنده آسیب دیدن اعصاب محیطی در ناحیه دست و پا، به دلیل بالا بودن قند خون است و ممکن است در مراحل اولیه بیماری نیز خود را نشان دهد.
چه عواملی احتمال ابتلا به دیابت در زنان را افزایش میدهد؟
دیابت زنان تنها به عوامل ژنتیکی محدود نمیشود؛ بلکه عوامل متعددی در کنار هم میتوانند ریسک ابتلا به آن را افزایش دهند. شناخت این عوامل به زنان کمک میکند که از ابتلا به این بیماری پیشگیری کرده و احتمال ابتلا به این بیماری را به حداقل برسانند. این عوامل شامل موارد زیر میشوند:
- چاقی و اضافه وزن؛ به ویژه چربی شکمی: انباشته شدن چربی در ناحیه شکم، با مقاومت سلولها به انسولین ارتباط مستقیمی دارد. زنانی که BMI بالایی دارند و یا دور کمر آنها زیاد است، بیشتر در معرض ابتلا به دیابت، به ویژه دیابت نوع 2 هستند.
- سابقه خانوادگی ابتلا به دیابت: در صورتی که یکی از اعضای نزدیک خانواده فرد، یعنی پدر، مادر یا خواهر و برادر فرد به بیماری دیابت مبتلا شده باشند، احتمال ابتلای فرد نیز افزایش پیدا میکند.
- سندرم تخمدان پلی کیستیک (PCOS): سندرم تخمدان پلی کیستیک، یکی از مهمترین فاکتورهایی است که ریسک ابتلا به دیابت را در زنان افزایش میدهد. این سندرم موجب بروز اختلال در تنظیم هورمونها شده و مقاومت به انسولین را نیز به همراه خواهد داشت. به همین دلیل احتمال ابتلا به دیابت نوع 2 را نیز چندین برابر بیشتر میکند.
- دیابت بارداری در بارداریهای قبلی: اگر فرد در زمان بارداری به دیابت بارداری مبتلا شده باشد، احتمال ابتلا به دیابت نوع 2 در او در آینده، بیش از 50 درصد خواهد بود.
- افزایش سن، به ویژه سن بالای 40 سال: افزایش سن، حساسیت سلولها به انسولین را کاهش داده و موجب افزایش خطر ابتلا به دیابت در زنان میشود.
- سبک زندگی کمتحرک: در صورتی که فرد فعالیت بدنی کمی داشته باشد و یا تمرینات منظمی انجام ندهد، میتواند در معرض خطر بیشتری قرار گیرد.
- تغذیه نامناسب و مصرف قندهای ساده به مقدار زیاد: فاکتور تغذیه نقش بسیار مهمی در ابتلا به دیابت ایفا میکند؛ رژیمهای غذایی پرچرب، پرقند، فستفودها و خوراکیهای فراوری شده، ارتباط مستقیمی با ابتلا به دیابت دارند.
- فشار خون و چربی خون بالا: بدن افرادی که فشار خون یا چربی خون بالا دارند، معمولا مقاومت بیشتری نسبت به انسولین پیدا میکند.
- سابقه بدنیا آوردن نوزاد با وزن بالا (بیش از 4 کیلوگرم): این موضوع در واقع نشانهای از مقاومت پنهان به انسولین است که احتمال ابتلا به دیابت را در آینده افزایش میدهد.
- استرس مزمن و خواب ناکافی: اگر فرد برای مدت زمان طولانی دچار استرس و اضطراب باشد و یا خواب بیکیفیتی داشته باشد، عملکرد هورمونهای متابولیک او دچار اختلال شده و قند خون افزایش پیدا میکند.
عوارض دیابت در زنان در صورت عدم کنترل آن
در صورتی که بیماری دیابت کنترل نشود، میتواند سلامت زنان را از جنبههای مختلف به خطر اندازد و حتی در برخی موارد عوارضی شدیدتر از مردان به همراه داشته باشد. در صورتی که قند خون برای مدت زمان طولانی بالا باشد، میتواند به اعضای داخلی بدن و ارگانهای حیاتی آسیب رسانده و زمینهساز بروز مشکلات جدی در بدن فرد بیمار شود. از مهمترین عوارض این بیماری در زنان میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
1. آسیب عصبی (نوروپاتی دیابتی)
بالا بودن میزان قند خون، به مرور زمان به اعصاب محیطی بدن آسیب میرساند. این آسیب اغلب از پاها شروع شده و اگر کنترل نشود، قابل حس پاها قابل بازگشت نخواهد بود. از علائم شایع این عارضه در زنان میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- گزگز، بیحسی یا سوزنسوزن شدن
- درد و سوزش پاها، بهویژه هنگام شب
- کاهش حس لمس
- ضعف عضلانی
- افزایش خطر زخم پا و عفونت
علاوه بر این، نوروپاتی میتواند بر اعصاب سیستم گوارشی و مثانه نیز تاثیر گذاشته و یبوست، اسهال و یا بیاختیاری ادرار را نیز به همراه داشته باشد. همچنین این عارضه میتواند یکی از دلایل اصلی ابتلا به زخم پای دیابتی در زنان مبتلا به دیابت باشد که کلینیک جینا با ارائه خدمات درمان زخم پای دیابتی در منزل، مشکلات مراجعه حضوری به مراکز درمانی و بروز عوارض ثانویه را برطرف کرده است.
2. افزایش چشمگیر خطر بیماریهای قلبی و سکته
یکی عوارض خطرناک دیابت در زنان، بروز بیماریهای قلبی است. قند خون بالا، موجب تنگ شدن رگهای خونی، لخته شدن خون و یا رسوب چربی در رگها میشود، به همین دلیل میتواند ریسک ابتلا به بیماریهای قلبی و عروقی و یا سکته را افزایش دهد. به طور کلی زنان دیابتی، نسبت به مردان مبتلا به دیابت:
- تا سه برابر بیشتر در معرض سکته مغزی هستند
- احتمال حملات قلبی شدیدتر و دیرتر قابل تشخیص دارند
- پس از حمله قلبی، دوران نقاهت سختتری را تجربه میکنند
3. مشکلات چشمی و افزایش خطر نابینایی
یکی از دلایل اصلی نابینایی در بزرگسالان، دیابت و بالا بودن قند خون است. قند خون بالا به رگهای کوچک شبکیه چشم نیز آسیب رسانده و موجب بروز رتینوپاتی دیابتی میشود. از مشکلاتی که این بیماری در زنان ایجاد میکند میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- رتینوپاتی
- آبمروارید زودرس
- گلوکوم (آبسیاه)
- تاری دید و تغییرات موقتی بینایی
4. آسیب کلیوی و نارسایی کلیه
علاوه بر آسیب قند خون بالا به رگهای کلیهها، دفع قند از طریق ادرار نیز برای فرد مشکلات کلیوی به همراه دارد؛ زیرا برای دفع چنین مادهای که مولکولهای درستی دارد، به کلیهها فشار وارد شده و موجب آسیب دیده بافت آن میشود. در موارد حاد، اگر بیماری کنترل نشود، فرد کلیههای خود را از دست داده و به دیالیز نیاز پیدا خواهد کرد. از اثرات این بیماری بر کلیهها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- پروتئینوری (دفع پروتئین در ادرار)
- التهاب کلیه
- کاهش عملکرد کلیه
- نارسایی کلیه (در موارد پیشرفته)
5. عفونتهای مکرر زنان و دستگاه ادراری
بالا بودن قند خون، محیطی مناسب و ایدهآل برای رشد قارچها و باکتریها ایجاد میکند که این اتفاق، منجر به بروز عفونتهای مختلف و مشکلات متعدد خواهد شد:
- عفونت قارچی واژن
- عفونت ادراری
- خارش و سوزش واژن
- بوی نامطبوع ترشحات
6. اختلالات جنسی و کاهش باروری
دیابت کنترل نشده در زنان، میتواند بر عملکرد جنسی و باروری آنها تاثیر بگذارد. چگونه؟ با:
- کاهش میل جنسی در اثر آسیب عصبی و کاهش جریان خون
- خشکی واژن و درد هنگام رابطه
- نامنظمی قاعدگی
- اختلال تخمکگذاری
- کاهش احتمال بارداری
- افزایش خطر سقط و ناهنجاریهای جنینی در دیابت کنترلنشده
زنانی که به PCOS مبتلا هستند، ترکیب دیابت و اختلالات هورمونی این مشکلات را شدت میبخشد.
7. عوارض خطرناک در دوران بارداری
عدم کنترل دیابت، میتواند در دوران بارداری هم جان مادر و هم جنین را به خطر اندازد. برخی از عوارض آن در این دوران شامل موارد زیر میشوند:
- فشار خون بالا و پرهاکلامپسی
- زایمان زودرس
- رشد بیش از حد جنین (ماکروزومی)
- نیاز به سزارین
- کاهش قند خون نوزاد پس از تولد
- افزایش احتمال سقط یا مردهزایی
8. زخمهای پوستی و دیر خوب شدن جراحات
بدن فرد بیمار به دلیل بالا بودن قند خون دیرتر میتواند زخمها و جراحت را، حتی اگر کوچک باشند، درمان کند؛ زیرا:
- جریان خون کاهش مییابد
- عملکرد سیستم ایمنی ضعیف میشود
- عفونتها راحتتر ایجاد میشوند
این عارضه میتواند به زخم پای دیابتی و حتی قطع عضو منجر شود. در صورتی که با چنین مشکلاتی مواجه شدید، برای جلوگیری از قطع پای دیابتی میتوانید به کلینیک زخم پای دیابتی در تهران مراجعه کرده و یا از خدمات در منزل این کلینیک بهرهمند شوید.
9. اختلالات خلقی، افسردگی و اضطراب
زنان مبتلا به دیابت، 2 برابر بیشتر از مردان در معرض افسردگی ناشی از این بیماری قرار میگیرند؛ زیرا نوسانات قند خون و فشارهای روانی ناشی از دیابت بر کیفیت زندگی و حتی توانایی مدیریت بیماری تاثیرگذار است. بیمار موارد زیر را بیشتر از مردان مبتلا به دیابت تجربه میکند:
- اضطراب مداوم
- احساس خستگی ذهنی
- افسردگی
- کاهش انگیزه
10. مشکلات پوستی و تغییرات ظاهری
دیابت کنترل نشده، خود را بر روی پوست زنان نیز نشان میدهد. از شایعترین مشکلات پوستی ناشی از دیابت که گاهی میتوانند اولیه علائم دیابت خاموش یا پنهان نیز باشند، میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- خشکی شدید پوست
- خارش
- لکههای تیره در نواحی گردن، زیربغل یا کشاله ران
- عفونتهای قارچی و باکتریایی
- تاول پای دیابتی
دیابت بارداری چه تفاوتی با دیابت معمولی در زنان دارد؟
عامل اصلی ابتلا به دیابت بارداری و دیابت معمولی (نوع 1 و 2) زنان افزایش قند خون است؛ اما این دو نوع دیابت از نظر فاکتورهای متعدد کاملا با یکدیگر متفاوت هستند. چه دیابت بارداری و چه دیابت نوع 1 یا 2، باید به خوبی کنترل شوند؛ در غیر این صورت جان مادر و جنین به خطر میافتد. از تفاوتهای اصلی دیابت معمولی زنان و دیابت بارداری میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- زمان بروز بیماری:
- دیابت بارداری: این نوع تنها در دوران بارداری رخ داده و معمولا در هفتههای 24 تا 28 تشخیص داده میشوند.
- دیابت معمولی: این بیماری میتواند در هر زمان از زندگی فرد رخ داده و تنها محدود به بارداری نخواهد بود.
- علت اصلی بیماری:
- دیابت بارداری: این نوع دیابت به دلیل تغییرات هورمونی دوران بارداری رخ داده و با کاهش میزان تولید انسولین یا افزایش مقاومت بدن مادر به انسولین، بدن نمیتواند قند خون را به خوبی جذب کند.
- دیابت معمولی: این بیماری اگر دیابت نوع 1 باشد که نوعی بیماری خودایمنی بوده و بدن سلولهای تولید کننده انسولین را از بین برده است. اما اگر دیابت نوع 2 باشد، نتیجه مقاومت بدن به انسولین بر اثر سبک زندگی نامناسب، چاقی، کم تحرکی و ژنتیکی خواهد بود.
- مدت زمان بیماری:
- دیابت بارداری: در اغلب موارد این بیماری پس از زایمان از بین میرود، اما ریسک ابتلا به دیابت نوع 2 در آینده را افزایش میدهد.
- دیابت معمولی: این نوع معمولا با نشانههای واضحتری همچون تاری دید، کاهش وزن ناگهانی، عفونتهای مکرر، خستگی شدید و گزگز دست و پا همراه خواهد بود.
- خطرات و پیامدها:
- دیابت بارداری: افزایش وزن جنین، زایمان سخت یا مجبور به انجام سزارین، پره اکلامپسی، زایمان زودتر و یا افت قند خون نوزاد پس از تولد
- دیابت معمولی: عوارض بلند مدت بر اندامها مانند قلب، کلیه، چشم و اعصاب
- روشهای کنترل و درمان:
- دیابت بارداری: معمولا با رژیم غذایی، پیاده روی، کاهش وزن و یا در موارد حاد، با تزریق انسولین قابل کنترل است.
- دیابت معمولی: در دیابت نوع 1 تنها با انسولین، و در دیابت نوع 2 با رژیم غذایی، ورزش، داروهای خوراکی و در صورت نیاز انسولین قابل کنترل خواهد بود.
روشهای کنترل و مدیریت دیابت در زنان
همانطور که تا الان به آن اشاره شد، کنترل دیابت در زنان اهمیت بسیار زیادی دارد؛ زیرا احتمال بروز عوارض آن به ویژه در دوران بارداری به حداقل رسیده و کیفیت زندگی زنان را به طور چشمگیری بهبود پیدا خواهد کرد. از جمله روشهای کنترل این بیماری میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- اندازهگیری دقیق و منظم قند خون و بررسی مداوم آن
- تنظیم رژیم غذایی با انتخاب غذاهایی با کربوهیدراتهای پیچیده، کنترل اندازه وعدههای غذایی و استفاده از منابع پروتئینی سالم همچون مرغ، ماهی، حبوبات و تخم مرغ
- افزایش حساسیت سلولها به انسولین با انجام فعالیتهای بدنی ارتباط مستقیمی داشته و ورزشهای هوازی بسیار کارآمد است
- مصرف داروهای تجویز شده توسط پزشک و عدم مصرف دارو یا تغییر دوز آن به صورت خودسرانه و بدون دستور پزشک
- مدیریت وزن و کاهش چربی شکمی با داشتن رژیم غذایی سلام و فعالیت بدنی
- مدیریت استرس، بهبود کیفیت خواب . داشتن 7 تا 8 ساعت خواب شبانه
- ترک دخانیات از جمله سیگار و محدود کردن نوشیدن الکل
- مراقبت از پاها، پوست و دهان جهت جلوگیری از بروز زخم پای دیابتی، خشکی پوست و بیماریهای لثه
- مراقبت اختصاصی از زنان در زمینه باروری و بیماریهای مرتبط با دستگاه تناسلی همچون عفونتهای واژن یا سندرم پلی کیستیک تخمدان
- مراجعه منظم به پزشک و انجام آزمایشهای دورهای
چگونه میتوان از ابتلا به دیابت در زنان پیشگیری کرد؟
بسیاری از زنان میتوانند حتی با داشتن ریسکفاکتورهای ژنتیکی نیز با اصلاح سبک زندگی، احتمال ابتلا به دیابت را تا حد زیادی کاهش دهند. راهکارهای اصلی برای پیشگیری شامل موارد زیر میشوند:
- حفظ وزن مناسب و جلوگیری از چاقی شکمی
- انجام فعالیت بدنی منظم
- اصلاح رژیم غذایی و کاهش مصرف قند
- مدیریت استرس و بهبود خواب
- کنترل فشار خون و کلسترول
- ترک سیگار
- پیگیری منظم در زنان با سابقه دیابت بارداری
- کنترل PCOS در زنان
- انجام معاینات و آزمایشهای دورهای
- انتخاب سبک زندگی پایدار