تشخیص زودهنگام زخم پای دیابتی، از مهمترین عواملی است که میتواند سرنوشت درمان این عارضه را تغییر دهد. تفاوت میان یک زخم سطحی که در مدت زمان کوتاهی قابل بهبود است و زخمی که به عفونت و قطع عضو منجر میشود، معمولا چند روز است. به همین دلیل آشنایی با مراحل اولیه تشکیل زخم پای دیابتی، مراقبت روزانه از پاها و شناخت اقداماتی که میتوانند موجب پیشرفت این زخم شوند، میتواند به شما کمک کند که از بروز عوارض خطرناک جلوگیری نمایید. در ادامه به بررسی علت ایجاد شدن زخم پای دیابتی و مراحل اولیه این عارضه میپردازیم تا با مطالعه آنها بتوانید در سریعترین زمان ممکن آن را درمان نمایید.
زخم پای دیابتی چگونه ایجاد میشود؟
زخم پای دیابتی معمولا از یک آسیب کوچک و ساده شروع میشود که برای اغلب افراد یک اتفاق ساده و بیاهمیت جلوه میکند؛ اما این زخم در واقع به دلیل بروز مشکلات متعدد در حس پا، خونرسانی و ساختار پوستی بر اثر بیماری دیابت و افزایش قند خون ایجاد میشود. بالا بودن قند خون در افراد دیابتی، موجب میشود که آسیب ایجاد شده به جای بهبود و ترمیم طبیعی، به تدریج به زخم باز تبدیل شده و عفونی شود. بدین صورت تبدیل به یک زخم پای دیابتی خطرناک و آسیب جدی میشود که در صورت عدم درمان به موقع، باید ناحیه آسیب دیده قطع شود تا پیشرفت نکند.
اغلب افراد مبتلا به بیماری دیابت، به دلیل بالا بودن قند خون دچار آسیب عصبی میشوند و درد یا فشار را احساس نمیکنند. به همین دلیل خراشها، تاولها یا ترکهای کوچک بدون مراقبت باقی میمانند. همچنین جریان خون ضعیف و خشکی پوست نیز موجب کند شدن روند ترمیم زخم شده و زمینه عفونت و شکلگیری زخم را فراهم میکند. از عوامل موثر در روند ایجاد زخم پای دیابتی میتوان به موارد زیر اشاره نمود:
- نوروپاتی دیابتی (کاهش حس پا): بالا رفتن قند خون و عدم کنترل آن، به مرور زخم به اعصاب پاها آسیب رسانده و موجب میشود که بیمار درد، فشار، سوزش یا خراشهای کوچک را احساس نکند.
- کاهش خونرسانی و مشکلات عروقی: دیابت موجب تنگ شدن رگهای خونی و ضعیف شدن خونرسانی میشود. زمانی که جریان خون کاهش پیدا کند، پوست و بافتهای پا اکسیژن و مواد لازم را برای ترمیم پوست دریافت نمیکند؛ هر آسیب کوچکی که در حالت عادی به سرعت بهبود پیدا میکند، در پای دیابتی به کندی ترمیم شده و مستعد ایجاد زخم شدن است.
- فشارهای مداوم و تغییر شکل پا: برخی بیماران دیابتی به دلیل نوروپاتی یا تغییر شکل استخوانها، نقاطی از پا فشار بیش از حد تحمل میکنند. این فشار مداوم باعث ایجاد پینه و تاول شده و در نهایت پینه به زخم باز تبدیل میشود.
- خشکی پوست و ترکهای پوستی: اختلال عصبی میتواند بر غدد عرق نیز تاثیر میگذارد و موجب خشکی پوست پا شود. به همین دلیل خشکی و ترک خوردن پوست باعث میشود که مسیر ورود باکتری فراهم شده و زخم سریعتر ایجاد شود.
- عفونتهای پوستی و قارچی: زمانی که پوست آسیب میبیند، باکتری راحتتر میتواند به بافت وارد شود. ضعف سیستم ایمنی در بیماران دیابتی، موجب پیشرفت عفونت شده و زخم سریعتر شکل میگیرد.
علاوه بر این فاکتورها، موارد زیر نیز میتوانند بر ایجاد و شدت پیدا کردن زخم تاثیرگذار باشند:
- کفش نامناسب و ایجاد تاول یا فشار
- قند خون کنترلنشده
- سیگار کشیدن (تشدید مشکلات عروقی)
- بیتوجهی به معاینات و مراقبت روزانه پا
آشنایی با مراحل اولیه ایجاد زخم پای دیابتی و علائم آن
زخم پای دیابتی معمولا نتیجه چندین عامل متعدد است: آسیب نوروپاتی که موجب کاهش حس و فقدان حس حفاظتی میشود، اختلال در خونرسانی که ترمیم را کند میکند و فشار یا آسیبی که آغازگر پارگی یا تاول است. این سه عامل در کنار یکدیگر موجب میشوند که یک ضایعه کوچک تبدیل به زخم و حتی عفونی شدن آن شود. بنابراین، شناخت مراحل اولیه و نشانههای هر مرحله، موجب میشود که فرصت جلوگیری از پیشرفت زخم به وجود آید. در ادامه به بررسی مراحل ایجاد زخم میپردازیم.
1. مرحله آسیب اولیه (آسیب کوچک یا فشار)
یک برش کوچک، تاول، اصطکاک ناشی از کفش یا فشار مداوم بر روی یک نقطه از پا میتواند زمینه ساز یک زخم شود. این موارد در افراد سالم به سرعت بهبود پیدا میکنند؛ اما در افراد دیابتی ترمیم آن کندتر میشود. برای پیشگیری از پیشرفت آن ناحیه را تمیز و خشک نگه دارید؛ اگر تاول باز یا آلوده شد، باید آن را پانسمان نمایید و پای خود را از فشار دور نگه دارید. هر روز باید وضعیت زخم مورد بررسی قرار گیرد.
علائم و نشانههای این مرحله:
- تاول کوچک
- خراش
- قرمزی موضعی
- پینه تازه شکل گرفته
- عدم وجود احساس درد یا ناراحتی
2. مرحله بیحسی و نادیده گرفتن
در این مرحله آسیب عصبی باعث میشود که بیمار درد یا فشار را احساس نکند؛ بدین صورت اگر آسیب کوچکی ایجاد شود، بیمار متوجه آن نشده و درمان نمیشود. نوروپاتی بر تغییر رطوبت و وضعیت پوست نیز تاثیرگذار است. برای پیشگیری از گسترش زخم، باید پاها را به صورت روزانه بررسی نمود و از آزمونهای ساده برای بررسی حس پاها استفاده شود.
علائم و نشانههای این مرحله:
- گزگز و مورمور کردن پاها
- بیحسی یا کاهش حس در پاها
- عدم احساس درد نسبت به شدت آسیب
- وجود پینه یا ترکهای پوستی
3. مرحله فشار موضعی و تشکیل پینه یا تاول
در این مرحله وارد شدن فشار مکرر بر پاها، موجب ایجاد پینه یا تاول میشود. این پینه میتواند یک زخم پنهان در زیر پوست ایجاد کند. برای درمان این عارضه باید فشار وارد شده بر پاها را با کفش مناسب کاهش داد و پینه را حذف نمود. برای حذف آن نیز باید به کارشناس زخم مراجعه نمایید. کنترل قند خون نیز بر درمان این پینهها موثر است.
علائم و نشانههای این مرحله:
- ایجاد پینه ضخیم
- تغییر رنگ در ناحیه پینه
- تاول یا پوست (ممکن است زیر آن خون یا ترشح باشد)
- بیحسی و عدم احساس درد
4. مرحله ضعف نسجی و شروع بازشدگی
با تداوم فشار بر روی ناحیه آسیب دیده و عدم ترمیم آن، بافت نازک شده و پوست باز میشود. در این ناحیه خونرسانی کاهش پیدا کرده و اختلال ایمنی مانع از بهبودی میشود. برای برطرف نمودن این مشکل، باید به کلینیک زخم مراجعه نمایید تا علاوه بر ارزیابی عروق و تعیین عمق زخم، به تمیزکاری آن نیز بپردازند.
علائم و نشانههای این مرحله:
- وجود یک سوراخ یا زخم سطحی
- ترشحات اندک یا خون خشک شده
- لمس گرم در ناحیه آسیب
- قرمزی
- عدم احساس درد
5. مرحله التهاب و عفونت موضعی
زمانی که سطح پوست باز شود، باکتریها میتوانند به زخم وارد شوند و یا میکروارگانیسمهای موجود بر روی سطح پوست شروع به رشد میکنند. بدین صورت التهاب موضعی افزایش یافته و عفونت رخ میدهد. در دیابت، عفونتها با سرعت بیشتری میتوانند گسترش پیدا کنند و به بافتهای عمقی برسند. برای برطرف کردن این مشکل به درمان تخصصی فوری نیاز است تا با ارزیابی بالینی و کشت عفونت، آنتی بیوتیک مناسب برای برطرف نمودن عفونت تجویز شود.
علائم و نشانههای این مرحله:
- قرمزی گستردهتر
- تورم
- افزایش دما در ناحیه
- درد در صورت وجود حس
- خروج چرک یا بوی نامطبوع
- خطوط قرمز یا علائم سلولیت
- احتمال وجود استئومیلیت (در صورت درگیری استخوان)
چرا تشخیص زودهنگام زخم پای دیابتی در مراحل اولیه مهم است؟
با تشخیص زخم در پای دیابتی در مراحل اولیه، میتوان از گسترش آن و بروز آسیبهای جدی جلوگیری کرد. اغلب این زخمها در ابتدا با نشانههای بسیار خفیف و بدون درد آغاز میشوند و بیمار متوجه آن نمیشود. هرچه بیمار دیرتر زخم را شناسایی کرده و اقدام به درمان آن نماید، عمق، شدت و میزان عفونت آن نیز بیشتر میشود؛ در نتیجه درمان آن نیز پیچیدهتر، طولانیتر پرهزینهتر خواهد بود. از مهمترین دلایل اهمیت تشخیص زود هنگام این عارضه، میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- جلوگیری از عفونت و درگیری بافتی: با شناسایی سریع زخمهای سطحی میتوان از رشد باکتریها جلوگیری کرده و به سرعت آن را درمان نمود. در غیر این صورت، عفونت به بافتهای عمقی یا حتی استخوان میرسد.
- کاهش احتمال قطع عضو: بیش از نیمی از قطع عضوهایی که در بیماران دیابتی انجام میشود، ناشی از دیر شناسایی شدن زخمهاست. تشخیص زودهنگام این عارضه خطر قطع عضو را به میزان چشمگیری کاهش میدهد.
- درمان سادهتر و سریعتر: اگر زخم تازه تشکیل شده زود شناسایی شود، میتوان با اقدامات ساده همچون استراحت، کاهش فشار، پانسمان مناسب و کنترل قند آن را درمان نمود. اما زخمهای پیشرفته به جراحی، آنتی بیوتیک و حتی بستری شدن نیاز دارند.
- جلوگیری از پیشرفت نکروز و مرگ بافتی: ضعیف شدن جریان خون در کنار تشخیص دیرهنگام زخم، عامل از بین رفتن بافت و ایجاد گانگرن هستند.
- کاهش هزینههای درمانی: هزینه درمان یک زخم کوچک و تازه، بسیار کمتر از درمان زخمهای عمیق و عفونی خواهد بود.
- حفظ کیفیت زندگی بیمار: زخم پیشرفته، باعث ایجاد محدودیت حرکتی، درد، کاهش استقلال فرد و بروز مشکلات روحی و روانی میشود.
- امکان کنترل بهتر قند خون و عوامل زمینهساز: در مراحل اولیه، در کنار درمان زخمها میتوان نقصهای اساسی همچون قند خون بالا، استفاده از کفش نامناسب و یا فشارهای وارده بر پاها را نیز اصلاح نمود.
رفتارهای اشتباهی که موجب سرعت بخشیدن به روند تشکیل زخم میشوند:
- بیتوجهی به معاینه روزانه پاها: با نادیده گرفتن ترکهای پا، خراشها، قرمزی یا تاولهای کوچک، آسیبها بدون مراقبت باقی مانده و به سرعت پیشرفت میکنند.
- استفاده از کفش نامناسب یا تنگ: کفشی که بیماران دیابتی میپوشند، نباید تنگ یا سفت باشد تا از ایجاد فشار، پینه، تاول و آسیبهای مکرر جلوگیری شود.
- راهرفتن با پای برهنه: راه رفتن بدون جوراب یا کفش مناسب، احتمال ایجاد بریدگی، سوختگی، ضربه و یا ورود اجسام خارجی به پاها را افزایش داده و ممکن است بیمار به دلیل نوروپاتی نتواند آسیب را احساس کند.
- کندن یا تراشیدن پینهها در خانه: برداشتن پینه با تیغ یا وسایل غیربهداشتی، یکی از خطرناکترین رفتارهایی است که میتواند موجب عمیق شدن زخم یا خونریزی آن شود.
- استفاده از جوراب نامناسب: پوشیدن جورابهای سفت، دارای درز برجسته و یا تولید شده توسط مواد غیر تنفسی، موجب افزایش اصطکاک و تعریق شده و در نهایت آسیب پوستی ایجاد میکند.
- عدم کنترل موثر قند خون: قند خون بالا از اصلیترین دلایل آسیب دیدن بافت و مختل شدن روند ترمیم آن است؛ به همین دلیل با کنترل میزان قند خون میتوان احتمال بروز آسیب را کاهش داد.
- سیگار کشیدن: مصرف دخانیات از جمله سیگار باعث میشود که جریان خون کاهش پیدا کرده و سرعت ترمیم بافت به شدت کاهش پیدا کند؛ بدین صورت احتمال ایجاد زخم نیز افزایش پیدا میکند.
- بیتوجهی به خشکی و ترکهای پوستی: پوست خشک و ترک خورده مسیر ورود باکتریها را باز نموده و عامل ایجاد زخم میشود.
- عدم مراجعه به موقع به متخصص: بسیاری از بیماران زمانی تصمیم میگیرند به متخصص زخم مراجعه کنند که زخم عمیق یا عفونی شده است. تاخیر در دریافت مراقبت حرفهای باعث میشود که روند تشکیل زخم نیز سریعتر شود.
برای جلوگیری از پیشرفت زخم پای دیابتی چه اقداماتی باید انجام داد؟
برای جلوگیری از پیشرفت زخم در مراحل اولیه، باید ابتدا فشار را از روی ناحیه آسیب دیده برداشت و در صورت نیاز مطابق دستور متخصص زخم ناحیه آسیب دیده را پانسمان نمود. همچنین باید قند خون را به طور دقیق کنترل نمود و پاها به صورت روزانه مورد بررسی قرار گیرند تا تغییرات به سرعت شناسایی شوند. تمامی این اقدامات در صورتی موثر خواهند بود که بیمار تحت نظارت یک کلینیک زخم پای دیابتی معتبر و تخصصی قرار گیرد تا با ارزیابی دقیق، دبریدمان اصولی، انتخاب پانسمان مناسب و پایش مستمر شرایط بیمار توسط متخصص زخم بتوان زخم را به خوبی مدیریت کرد.
کلینیک جینا همان مرکزی است که شما میتوانید برای سرعت بخشیدن به بهبود زخم پای دیابتی خود و درمان حرفهای آن، به آنجا مراجعه نمایید. این کلینیک با تکیه بر تجربه تیم حرفهای خود و استفاده از روشهای درمانی نوین، از مرحله ابتدایی تا ترمیم کامل همراه شما خواهد بود و برای راحتی بیماران، خدمات درمان زخم پای دیابتی در منزل را نیز ارائه میدهند. برای کسب اطلاعات بیشتر و یا بهرهمندی از خدمات درمان در منزل این کلینیک با شمارههای درج شده در سایت تماس بگیرید.