گاهی یک قرمزی ساده روی پوست، اگر جدی گرفته نشود، میتواند در مدت کوتاهی به زخمی عمیق و دردناک تبدیل شود. به همین دلیل، آشنایی با درجه بندی زخم بستر یکی از مهمترین موضوعاتی است که هر مراقب یا خانواده بیمار باید آن را بداند؛ زیرا تنها با شناخت دقیق مراحل زخم است که میتوان از پیشرفت آن جلوگیری کرد و درمان درست را در زمان مناسب آغاز نمود. وقتی بدانید هر درجه از زخم چه علائمی دارد و چطور باید مدیریت شود، مراقبت از بیمار نهتنها آسانتر میشود، بلکه احتمال ترمیم سریع زخم و جلوگیری از عوارض جدی هم بهطور چشمگیری افزایش پیدا میکند. این مطلب به شما کمک میکند زخم بستر را از همان اولین نشانهها شناسایی کنید و یک قدم جلوتر از پیشرفت آن باشید.
آشنایی با درجه بندی زخم بستر بر اساس استاندارد جهانی (NPUAP)
استاندارد NPUAP یا National Pressure Ulcer Advisory panel معتبرترین مرجع جهانی برای تعریف و طبقه بندی زخم بستر است که به کادر درمان، پرستاران و حتی مراقبین خانگی کمک میکند که بتوانند شدت زخم را به درستی تشخیص داده و بر اساس مرحله آسیب، بهترین روش مراقبت و درمان را انتخاب کند. این سیستم درجه بندی، زخم بستر را بر اساس میزان آسیب دیدگی پوست، بافتهای نرم و عمق زخم در 4 درجه به همراه دو دسته بندی ویژه تقسیم بندی میکنند. این استاندارد باعث میشود که روند تشخیص یکپارچه، دقیق و قابل مقایسه بوده و از بدتر شدن زخم به دلیل درمان اشتباه جلوگیری شود. در ادامه انواع درجات زخم بستر را برای شما توضیح میدهیم.
1. زخم بستر درجه 1 (Stage 1)
در این درجه از زخم آسیب سطحی بوده و پوست هنوز دچار پارگی نشده است؛ در نتیجه بافت زیرین سالم خواهد بود. با وجود اینکه ظاهر پوست سالم است، اما رنگ آن قرمز یا تیره شده و گاهی با کمی تورم همراه است. از علائم و نشانههای این زخم میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- قرمزی موضعی (در پوست تیره ممکن است تغییر رنگ، کبودی یا تیره شدن دیده شود)
- منطقهی آسیب دیده هنگام لمس گرمتر یا گاهی سردتر از نواحی اطراف است
- درد، خارش یا حساسیت موضعی
- در پوستهای روشن، با فشار انگشت رنگ بازنمیگردد (non-blanchable erythema)
این زخمها معمولا بر روی نواحی که استخوانهای برجسته مانند پاشنه، دنبالچه، لگن (تروکانتر)، آرنج، پشت سر و شانهها ایجاد شده و برای برطرف کردن و درمان آن باید با جابجایی بیمار، فشار موضعی را کاهش داد. همچنین باید پوست را خشک و تمیز نگه داشته و به میزان رطوبت آن را کنترل کرد. علاوه بر این، با داشتن تغذیه مناسب و هیدراته بودن، میتوان وضعیت روزانه بیمار را پیگیری و ثابت نمود.
2. زخم بستر درجه 2 (Stage 2)
در این مرحله از زخم، لایههای سطحی پوست و تا حتی درم از بین میرود، اما زخم عمق کمی دارد. در واقع زخم بستر درجه 2 بیشتر شبیه تاول ترکیده یا خراش عمیق سطحی است که لبههای مشخصی دارد. از علائم و نشانههای این زخم میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- وجود تاولهای پر از مایع یا بریدگی/فرورفتگی سطحی که قرمز یا صورتی است
- درد موضعی بیشتر از مرحله یک
- اطراف زخم ممکن است ملتهب و اندکی ترشح داشته باشد (نه ترشح چرکی شدید)
زخم درجه 2 نیز در نواحی تحت فشار بدن مانند پاشنه، باسن و اطراف استخوانهای برجسته ایجاد میشود. برای مراقبت و بهبود این زخم باید محل زخم را با شستشوی ملایم با آب ولرم، آن را تمیز نگه داشته و از پانسمانهای غیر چسبنده استفاده نمود تا از ورود میکروب به محل زخم جلوگیری شود. حتما بدن بیمار را به طور منظم جابجا نمایید تا از وارد شدن فشار بیشتر جلوگیری شود و با مراجعه به متخصص زخم یا پرستار، میزان ریسک عفونت را ارزیابی نمایید.
3. زخم بستر درجه 3 (Stage 3)
در زخم بستر درجه 3، پوست تا بافت زیر پوستی به طور کامل از بین رفته و در اغلب موارد چربی زیرپوستی قابل مشاهده است، اما معمولا عضلات هنوز درگیر نیستند. این زخم عمیقتر بوده و لبههای ناهمواری دارد. همچنین گاهی ممکن است اسکار یا بافت نکروزه در اطراف یا کف زخم وجود داشته باشد. علائم این زخم بستر شامل موارد زیر میشوند:
- حفرهی قابل مشاهده که ممکن است با بافت چربی زیرپوستی پر شده باشد
- ترشح واضحتر (زرد یا شفاف)، بوی نامطبوع در صورت آلوده شدن
- درد موضعی و گاهی تب یا علائم عمومی در صورت عفونت
زخم بستر درجه 3 اغلب در باسن یا ساکروم، پاشنه و آرنج ایجاد میشود که برای درمان آن به تیم درمانی و دخالت متخصص زخم نیاز است. در این مرحله از پانسمانهای جذب کننده برای کنترل عفونت و ترشحات زخم استفاده میشود و در کنار ارزیابی تغذیه بیمار، از درمانهای حمایتی و تخصصی نیز استفاده میشود.
4. زخم بستر درجه 4 (Stage 4)
زخم بستر درجه 4 با آسیب وسیع و عمیقی همراه است که ممکن است بافتهای عمیق مانند عضله، تاندون و استخوانها را درگیر نماید. این زخم با بافت نکروزه یا بافت پوششی غیرطبیعی همراه است، لبههای آن فرسوده و دژنره میباشد. علائم و نشانههای زخم بستر درجه 4 شامل موارد زیر است:
- حفره بسیار عمیق که گاهی استخوان، تاندون یا عضله قابل رویت است
- ترشح غلیظ، بوی قوی در صورت عفونت، احتمال ایجاد فیستول یا نکروز گسترده
- علائم سیستمیکتری مانند تب، لرز، افزایش فاصله سفید خون در صورت عفونت شدید
برای درمان این درجه از زخم به مداخله تخصصی، دبریدمان جراحی، کنترل قوی عفونت و استفاده از پانسمانهای پیشرفته نیاز دارد. همچنین باید زخم را برای انجام جراحی ترمیمی یا پوشش با پیوند ارزیابی نمود و درد بیمار را مدیریت کرد.
5. زخم با عمق نامشخص (Unstageable Pressure Injury)
کف این زخم با بافت نکروزه یا اسکار ضخیم پوشانده میشود، بدین صورت عمق واقعی و درجه زخم قابل تشخیص نخواهد بود. علائم زخم با عمق نامشخص شامل موارد زیر است:
- پوشش سیاه یا قهوهای روی کف زخم (eschar) یا ضخیم شدن زخم
- تا زمانی که بافت نکروز برداشته نشود، نمیتوان مشخص کرد آیا زخم Stage 3 است یا 4
این زخم باید به صورت دقیق توسط متخصص ارزیابی شود تا درباره انتخاب نوع دبریدمان بر اساس وضعیت بیمار و مراقبتهای لازم جهت پیشگیری از عفونت تصمیمگیری شود.
6. آسیب عمیق بافتی مشکوک (Deep Tissue Injury — DTI)
در این زخم ممکن است سطح بیرونی پوست سالم به نظر برسد، اما بافتهای زیرین با آسیب شدید مواجه باشند. از علائم این روش میتوان به موارد زیر اشاره نمود:
- منطقهای با پوست تیره یا بنفش/قهوهای یا یک حفرهی پر از خونمردگی (hematoma)
- پوست ممکن است در لمس دردناک، نرم یا سفت باشد
- با گذشت زمان ممکن است سطح پوست باز شود و به یک زخم عمیق تبدیل شود
برای بهبود این زخم باید فشار وارده را در اسرع وقت از بین برد، تغییر رنگ یا اندازه زخم را علامت گذاری و ثبت نمود. همچنین زخم باید توسط پرستار یا متخصص زخم ارزیابی شود تا از پیشرفت آن جلوگیری نموده و با استفاده از پانسمان مناسب، از زخم محافظت کرد.
چگونه میتوان درجه زخم بستر را به خوبی تشخیص داد؟
برای تشخیص دقیق درجه زخم بستر، باید ظاهر زخم، عمق آسیب، میزان درگیری بافتها و علائم پوستی اطراف آن را به طور کامل مورد بررسی قرار داد. این فرایند باید توسط متخصص زخم یا پرستار انجام شود، اما شما به عنوان مراقبان بیمار نیز میتوانید با رعایت چند نکته ساده شدت زخم را تشخیص داده و از بروز آسیبهای جدیتر جلوگیری نمایید.
اولین قدم، مشاهده دقیق سطح زخم است؛ اگر تنها تغییر رنگ و قرمزی وجود دارد و پوست سالم است، پس زخم در مرحله اول قرار دارد. اگر پوست باز شده و یا تاول ایجاد شده است، معمولا زخم در مرحله دوم قرار دارد. در صورتی که عمق زخم بیشتر بوده و بافت چربی دیده میشود و یا زخم به شکل یک حفره در آمده است، این زخم به مرحله سوم نزدیک است. در مواردی که عضله، تاندون یا استخوان مشخص باشد، زخم در مرحله چهارم قرار دارد و یک آسیب جدی محسوب میشود.
همچنین باید بدانید که برخی زخمها ممکن است به دلیل وجود بافت نکروزه یا اسکار ضخیم، عمق نامشخصی داشته باشد و نتوان بلافاصله، درجه آن را تعیین نمود. از سوی دیگر، اگر پوست به ظاهر سالم باشد، اما در یک ناحیه از بدن کبودی شدید، سفتی، گرمی یا درد وجود داشته باشد، احتمال وجود آسیب عمقی بافتی (DTI) مطرح بوده و یکی از درجات خاص و خطرناک زخم محسوب میشود. بنابراین، برای تشخیص صحیح تنها کافی است رنگ پوست و واکنش آن به فشار، وجود یا عدم وجود تاول یا زخم باز، میزان ترشحات، بوی زخم، احساس درد، دمای موضعی و عمق حفره را بررسی نمایید.
بررسی نحوه درمان زخم بستر بر اساس هر درجه
برای انتخاب یک روش مناسب برای درمان زخم بستر، باید شدت و مرحله زخم به خوبی بررسی شده و تشخیص داده شود. زیرا هر درجه زخم نیازمند مراقبت، پانسمان و روشهای مدیریتی متفاوت است. آشنایی با روشهای درمانی مناسب برای هر مرحله و انواع پانسمان زخم بستر، کمک میکند که شما سریعتر اقدام به درمان نموده و از بدتر شدن زخم جلوگیری نمایید. همچنین شما میتوانید برای آسایش و راحتی بیمار خود از خدمات درمان زخم بستر در منزل بهرهمند شوید تا بدون نیاز به مراجعه حضوری به کلینیک، درمان را در محیط امن منزل خود انجام دهید. در ادامه درمان زخم بستر در هر درجه از زخم را برای شما توضیح میدهیم.
1. درمان زخم بستر درجه 1
هدف از درمان در این مرحله، جلوگیری از پیشرفت زخم و باز شدن پوست است. اگر زخم بستر درجه 1 سریع تشخیص داده شده و اقدام به درمان آن شود، معمولا بدون ایجاد زخم باز، از بین خواهد رفت. در نتیجه در این مرحله کافی است از اقدامات زیر پیروی کنید:
- برداشتن فشار از ناحیه (تغییر وضعیت بیمار هر 2 ساعت)
- استفاده از تشک و زیراندازهای ضد زخم بستر
- مرطوبسازی پوست و جلوگیری از خشکی
- تمیز و خشک نگه داشتن ناحیه
- ماساژ ملایم اطراف زخم (نه خود زخم)
- اصلاح تغذیه و افزایش مصرف پروتئین و مایعات
2. درمان زخم بستر درجه 2
اقداماتی که در این مرحله انجام میشود، برای جلوگیری از عفونت و کمک به بسته شدن زخم سطحی خواهد بود. با مراقبت اصولی از زخم، معمولا به خوبی ترمیم شده و به زخم عمیقتر تبدیل نخواهد شد. فرایند درمان این زخم، شامل اقدامات زیر میشود:
- شستوشوی ملایم زخم با سرم یا آب ولرم
- استفاده از پانسمانهای تخصصی مانند فوم، هیدروکلوئید یا هیدروژل
- جلوگیری از فشار مستقیم بر روی زخم
- کنترل ترشحات و جلوگیری از خشکشدن بیش از حد زخم
- بررسی روزانه علائم عفونت
3. درمان زخم بستر درجه 3
هدف از اقدامات درمانی زخم بستر در مرحله 3، پاکسازی زخم، کنترل عفونت و تحریک ترمیم بافتهای عمیق است. این درجه از زخم به مراقبت تخصصی و حرفهای نیاز دارد که در صورت عدم دریافت درمان مناسب، این زخم ممکن است به Stage 4 تبدیل شود. درمان این زخم بستر با اقدامات زیر انجام میشود:
- انجام دبریدمان (برداشتن بافت مرده) توسط پرستار یا پزشک
- استفاده از پانسمانهای جاذب و آنتیمیکروبیال برای کنترل ترشح
- در صورت نیاز، تجویز آنتیبیوتیک (در صورت وجود عفونت)
- استفاده از پانسمانهای پیشرفته برای کمک به تشکیل بافت گرانوله
- مدیریت درد با داروهای مناسب
- تغذیه پروتئینی و مکملهای تقویتکننده ترمیم زخم
4. درمان زخم بستر درجه 4
در این مرحله از زخم باید به طور کامل عفونت را کنترل کرد و از روشهای درمانی تخصصی برای ترمیم بافتهای عمیق و آسیب دیده استفاده نمود تا از عوارض جدی این زخم جلوگیری شود. این مرحله از زخم، جدیترین درجه زخم بستر محسوب میشود که باید حتما تحت نظر کلینیک تخصصی درمان شود. روشهای درمانی قابل استفاده در این درجه از زخم شامل موارد زیر میشوند:
- دبریدمان جراحی یا پیشرفته برای برداشتن بافت نکروزه
- استفاده از پانسمانهای بسیار تخصصی با قدرت جذب بالا
- درمان آنتیبیوتیکی در صورت عفونت شدید
- احتمال نیاز به جراحی ترمیمی یا پیوند پوست (فلاپ)
- مدیریت درد بیمار بهصورت حرفهای
- مراقبت مداوم از ناحیه و جلوگیری از فشار حتی لحظهای
5. درمان زخم بستر با عمق نامشخص
برای درمان این زخم ابتدا باید عمق واقعی زخم مشخص شود تا بتوان آن را برای درمان مناسب آماده نمود. سپس درمان مورد استفاده برای این زخم، باید مشابه زخم درجه 3 یا 4 باشد. اقداماتی که برای این زخم انجام میشوند، شامل موارد زیر هستند:
- برداشتن بافت نکروزه (دبریدمان) برای نمایان شدن کف زخم
- استفاده از پانسمانهای مرطوبکننده و نرمکننده برای کاهش ضخامت بافت مرده
- ارزیابی دقیق توسط متخصص
6. درمان آسیب عمقی بافتی
در این نوع زخم بستر، باید به سرعت مداخله صورت گیرد تا از باز شدن پوست و تبدیل شدن آن به یک زخم عمیق جلوگیری شود. برای این زخم نیز از روشهای درمان زخم درجه 3 یا 4 استفاده میشود. اقدامات فوری این نوع زخم بستر شامل موارد زیر میشوند:
- کاهش فوری فشار از ناحیه
- پایش مداوم برای تشخیص باز شدن احتمالی پوست
- محافظت از ناحیه با پانسمان مناسب
- مدیریت تغذیه و گردش خون
چگونه میتوان از پیشرفت زخم بستر جلوگیری نمود؟
جلوگیری از بروز و پیشرفت زخم بستر، از مهمترین بخشهای مراقبت از بیمارانی است که مستعد زخم بستر هستند؛ زیرا هرچه زخم در مراحل ابتدایی کنترل شود، احتمال تبدیل آن به درجات عمیقتر نیز کمتر خواهد بود. برای پیشگیری از گسترش و پیشرفت زخم، باید فشاری که به صورت مداوم به زخم وارد میشود را از ناحیه آسیب دیده برداشته، پوست به طور منظم مورد بررسی قرار گیرد و محیط زخم همیشه تمیز و خشک نگه داشته شود. در ادامه اقدامات لازم جهت جلوگیری از زخم بستر و یا پیشگیری از پیشرفت آن را برای شما توضیح میدهیم:
- تغییر وضعیت منظم بیمار هر 2 ساعت یکبار برای افراد بستری و هر 15 دقیقه برای افراد روی ویلچر
- جلوگیری از وارد شدن فشار مستقیم روی ناحیه آسیبدیده با استفاده از بالش، پد نرم یا بالشتکهای ضد فشار
- استفاده از تشکها و زیراندازهای ضد زخم بستر مانند انواع تشک مواج یا سلولی
- بررسی روزانه پوست برای مشاهده علائم اولیه مثل قرمزی، گرم شدن، تورم، تغییر رنگ یا تاول
- تمیز و خشک نگه داشتن پوست و جلوگیری از عرقسوز شدن یا رطوبت طولانیمدت
- شستوشوی ملایم پوست با آب ولرم و صابونهای غیر معطر و خشککردن بدون مالش
- استفاده از مرطوبکنندهها یا کرمهای محافظ پوستی برای جلوگیری از خشکی و ترک
- پیشگیری از ساییدگی پوست با جابهجایی صحیح بیمار (بلند کردن به جای کشیدن)
- تغذیه کامل و تقویتشده شامل پروتئین کافی، ویتامین C، روی و مایعات مناسب
- کنترل قند خون در بیماران دیابتی برای تسریع ترمیم زخم
- حفظ تحرک بدن در حد توان بیمار برای افزایش گردش خون
- استفاده از پانسمانهای محافظ برای کاهش اصطکاک در نواحی در معرض خطر
- جلوگیری از فشار طولانیمدت روی استخوانهای برجسته مانند پاشنه، دنبالچه، لگن و آرنج
- مدیریت رطوبت ناشی از بیاختیاری با استفاده از پد مناسب و تعویض منظم
- مراجعه به پرستار یا کلینیک تخصصی زخم در صورت تغییر وضعیت زخم یا مشاهده علائم عفونت
چه زمانی باید به کلینیک تخصصی زخم مراجعه کنیم؟
تشخیص زمان مناسب برای مراجعه به کلینیکهای تخصصی برای درمان زخم بستر، اهمیت زیادی دارد؛ زیرا بسیاری از زخمها اگر در مراحل اولیه درمان نشوند، به سرعت عمیقتر شده و میتوانند جان بیمار را تهدید نمایند. به طور کلی تمامی زخمهای بستر از درجه 2 به بالا، باید توسط متخصصان زخم مورد بررسی و مراقبت قرار گیرند. زیرا احتمال عفونی شدن، گسترش آسیب و کند شدن روند ترمیم در این زخمها بیشتر است. علاوه بر این، مشاهده علائمی مانند بوی بد زخم، وجود بافت سیاه، افزایش درد، تب، گرمی و قرمزی شدید اطراف ناحیه تحت فشار، نشانههای واضح عفونت هستند و باید توسط تیم تخصصی ارزیابی شوند.
در چنین شرایطی، مراجعه به مراکزی که تجربه و تجهیزات تخصصی دارند، اهمیت بیشتری پیدا میکند. کلینیک جینا یکی از مراکز حرفهای در زمینه ارزیابی، درمان و مراقبت از انواع زخمهای بستر است که با استفاده از روشهای تخصصی مانند دبریدمان، پانسمانهای پیشرفته و پایش دقیق، به جلوگیری از گسترش زخم و بهبود سریعتر آن کمک میکند. حضور تیم پرستاری و درمانی باتجربه در این کلینیک زخم بستر در تهران، باعث شده بیماران و مراقبان با خیالی آسوده روند درمان را دنبال کنند. بهطور خلاصه، هر زمان که زخم بستر عمیق شود، علائم عفونت داشته باشد، بهبود پیدا نکند یا به نظر برسد در حال بدتر شدن است، بهترین کار مراجعه به یک کلینیک تخصصی مانند کلینیک جینا است تا از پیشرفت آن جلوگیری و روند درمان به شکل اصولی مدیریت شود. برای کسب اطلاعات بیشتر درباره درمان این نوع زخمها در کلینیک تخصصی جینا، تنها کافی است با شمارههای درج شده در سایت تماس بگیرید.